Mây, cói hay tre: ba sợi, ba kiểu ánh sáng

Mây, cói và tre cho ba kiểu ánh sáng khác nhau. Mây dẻo nên đan thưa được: ánh sáng lọt ngang qua nan và in hoa văn lên tường. Cói mềm, dệt kín được: ánh sáng dồn xuống thành một vùng tròn dưới đèn. Tre cứng và thẳng, hợp chao hình khối có cạnh. Chọn sợi theo việc bạn cần đèn làm: chiếu sáng cả phòng thì mây, rọi một chỗ thì cói. Ở xưởng, mây có trong mẫu Hạ Chí, Đông Chí và Xuân Phân; cói có trong Lập Thu và Tiểu Mãn. Chúng tôi hiện không đan chao tre.

Người bán hay gọi chung là “đèn mây tre đan”, nhưng cầm ba chiếc chao lên là thấy khác nhau ngay. Bài này nói sự khác nhau đó bằng tay người đan.

Ba sợi khác nhau thế nào

Mây (song mây) là thân của các loài cọ leo. Theo Wikipedia tiếng Anh, có khoảng 600 loài, thuộc phân họ Calamoideae. Thân mây đặc ruột, không rỗng như tre. Lớp ngoài được chẻ thành sợi để đan, lõi dùng làm khung đồ gỗ. Sợi mây chẻ mỏng thì dẻo, uốn theo khuôn tròn mà không gãy.

Cói là cây thân cỏ mọc ở đất phù sa ven biển, ven sông có nước lợ. Wikipedia tiếng Việt ghi hai loài trồng chính là cói bông trắng (Cyperus tegetiformis) và cói bông nâu (Cyperus corymbosus), trồng ở các tỉnh phía Bắc từ Quảng Ninh đến Thanh Hóa và ven biển Nam Trung Bộ. Cói quen thuộc nhất trong chiếu, túi, làn, nón. Sợi cói mềm, xoắn lại được thành sợi to, dệt sát nhau.

Tre rỗng ruột, thớ thẳng và cứng. Chẻ thành nan phẳng thì giữ được cạnh thẳng, góc vuông. Uốn tròn gắt thì dễ nứt.

Ba dòng cuối của bảng là quan sát của xưởng, không phải số đo.

Cùng một bức tường, ba kiểu sáng

Chúng tôi hay treo các chao lần lượt trước cùng một bức tường trắng ở xưởng để khách so. Đây là những gì bạn thấy với bóng 2700K, 6 W.

Chao Hạ Chí Ø45 cm đan thưa: bức tường cách đèn khoảng một mét có hoa văn nan mây, mờ ở mép, rõ ở gần. Trần cũng sáng. Phòng khách có cảm giác rộng hơn vì ánh sáng đi ra mọi phía.

Chao Lập Thu Ø32 cm bằng cói dệt kín: tường gần như tối. Dưới đèn có một vùng sáng tròn, đủ cho một cuốn sách hay hai ly cà phê. Thân chao không chói.

Chao Đông Chí là trường hợp ở giữa: thân mây đan kín, chỉ một vòng đan thưa ngang thân. Ánh sáng thoát ra thành một dải ngang, không rọi thẳng vào mắt người nằm. Vì thế nó hợp đầu giường và hành lang.

Chao tre đan nan phẳng cho những vệt sáng thẳng theo khe. Chúng tôi thấy đẹp trên các chao hình khối ở quán, nhưng xưởng chưa làm vì khung đồng uốn tròn của anh Lộc hợp với mây và cói hơn.

Ở xưởng chúng tôi làm thế này

Tôi đan mọi chao theo khuôn gỗ, để các chao trong một bộ giống nhau. Ba chao cói của Tiểu Mãn phải bằng nhau đến từng vòng đan, vì treo thành hàng thì lệch một chút là thấy ngay.

Một chao Hạ Chí Ø45 cm mất của tôi hai ngày. Một chao Lập Thu nhỏ hơn và dệt nhanh hơn. Vì thế giá chênh chủ yếu do cỡ chao và công đan, không do sợi đắt rẻ.

Chao mây và cói đều được phủ một lớp chống ẩm mờ. Lớp này không làm đổi màu sợi và không bóng.

Chỗ hay chọn sai

• Chao đan thưa trên bàn đọc sách. Hoa văn nan mây in lên trang giấy, đọc lâu mỏi mắt. Góc đọc nên dùng chao kín như Lập Thu.
• Chao kín cho cả phòng khách. Một chao cói Ø32 cm chỉ sáng được một vùng nhỏ. Phòng khách 20 m² cần chao đan thưa cỡ lớn, hoặc thêm đèn.
• Nghĩ cói là hàng rẻ hơn mây. Chao cói dệt kín tốn công không kém. Giá theo cỡ và công đan.
• Mua chao tre uốn tròn gắt. Theo những gì chúng tôi thấy, nan tre uốn cong gắt dễ nứt dọc thớ. Tre hợp dáng khối hơn dáng cầu.
• Treo bất kỳ loại nào trong phòng tắm. Cả ba đều là sợi tự nhiên, đều hút ẩm. Cách giữ đèn qua mùa mưa có trong bài đèn mây trong mùa mưa.

Bảng so sánh đầy đủ hơn giữa mây, giấy dó và đồng thau nằm ở trang chất liệu mây và bài trụ cột đèn mây tre đan: chọn và giữ bền.

Nếu bạn phân vân giữa chao đan thưa và chao kín cho một góc cụ thể, gửi ảnh góc đó qua trang mô phỏng ánh sáng. Trong 48 giờ, chị Hà vẽ cả hai kiểu chao vào ảnh của bạn, có vệt sáng trên tường và trên bàn, để bạn so trước khi tôi bắt đầu đan.

Nguồn và cập nhật

Mây là khoảng 600 loài cọ leo thuộc phân họ Calamoideae, thân đặc ruột không rỗng như tre, lớp ngoài chẻ làm sợi đan: theo Wikipedia tiếng Anh, Rattan. Tên khoa học, vùng trồng và công dụng của cói: theo Wikipedia tiếng Việt, Cói. Cả hai là nguồn thứ cấp; chúng tôi chưa đối chiếu với tài liệu của viện nghiên cứu lâm sản. Mô tả ánh sáng qua từng loại chao và thời gian đan là quan sát và cách làm của xưởng. Giá theo bảng giá 2026, chưa gồm GTGT 8%. Kiểm tra lần cuối ngày 04/10/2026.